بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ ( 1 ) . انكار كردند و تكذيب كردند چيزى را كه به علم آن احاطه نداشتند ( نمىشناختند ) ( 2 ) . سنّت‌گرايى و گذشته‌نگرى انسان به حكم طبع اوّلى خود هنگامى كه مىبيند يك فكر و عقيدهء خاص مورد قبول نسلهاى گذشته بوده است خود به خود بدون آنكه مجالى به انديشهء خود بدهد آن را مىپذيرد . قرآن يادآورى مىكند كه پذيرفته‌ها و باورهاى گذشتگان را مادام كه با معيار عقل نسنجيده‌ايد نپذيريد ، در مقابل باورهاى گذشتگان استقلال فكرى داشته باشيد . در سورهء بقره آيهء 170 مىگويد : وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ . اگر به آنها گفته شود كه از آنچه خدا به وسيلهء وحى فرود آورده پيروى كنيد ، مىگويند : خير ، ما همان روشها و سنّتها را پيروى مىكنيم كه پدران گذشتهء خود را بر آن يافته‌ايم . آيا اگر پدرانشان هيچ چيزى را فهم نمىكرده‌اند و راهى را نمىيافته‌اند بازهم از آنها پيروى مىكنند ؟ ! شخصيّت‌گرايى يكى ديگر از موجبات لغزش انديشه ، گرايش به شخصيّتهاست . شخصيّتهاى بزرگ تاريخى يا معاصر از نظر عظمتى كه در نفوس دارند بر روى فكر و انديشه و تصميم و ارادهء ديگران اثر مىگذارند و در حقيقت ، هم فكر و هم ارادهء ديگران را تسخير مىكنند . ديگران آنچنان مىانديشند كه آنها مىانديشند و آنچنان تصميم مىگيرند كه آنها مىگيرند ، ديگران در مقابل آنها استقلال فكر و ارادهء خود را از دست مىدهند .

--> ( 1 ) . يونس / 39 . ( 2 ) . تفسير الميزان [ عربى ] : ج 6 / ص 319 ، ذيل آيهء 169 سورهء اعراف .